|
8. czwartek
Drodzy... nie - ktos zwrocil mi uwage, ze nie powinnam w ten sposob zaczynac,
ze to zle wyglada - takie zaczynanie ciagle tymi samymi slowami, ze cos
tutaj nie pasuje. A jednak kolejny raz mialam ochote podobnie zaczac, z
przyzwyczajenia, z przekonania, powodowana wymogami konwencji, ktora przyjelam.
Zastanawiam sie, dlaczego ludzie tak bardzo nie lubia uwypuklonej powtarzalnosci,
a przeciez codziennie poddaja sie jej mimowolnie, z masochistyczna rozkosza.
To sie zdarza. Zdarza sie ludziom tez pewna niecierpliwosc. Czasami sa
jak Piero (Alain Delon) w "Zacmieniu" (1962) Antonioniego - w
ciaglym ruchu, ze zdziwieniem pytajac, dlaczego mieliby zatrzymac sie w
miejscu (to nadal jeden z najwspanialszych filmow w historii kina).
Nie wyobrazam sobie natomiast podobnego zarzutu z ust Beli Tarra.
Wybaczcie, ze dla potrzeb tego tekstu troche pomieszam wydarzenia z ostatnich
festiwalowych dni. Pisze w piatkowy wieczor, tuz po spotkaniu z rezyserem,
ktory pojawil sie w Cieszynie jako gosc honorowy, bo przeciez mielismy
okazje (i wielu to uczynilo) obejrzec wszystkie jego filmy. Wasza specjalna
agentka do "Kárhozat" (Potepienie, 1988) dolaczyla jeszcze
"Sátántango" (Szatanskie tango, 1994) i "Werckmeister
harmoniák" (Harmonie Werkmeistera, 2000). I nie stracila zapalu
pomimo, ze tamtego pamietnego czwartku czas zlozyl jej sie niczym harmonijka,
bo w tej samej scenerii spedzila bez mala 445 min. (z dwoma 15-minutowymi
przerwami). Prawdziwe szalenstwo ma swoje prawa i zawsze znajdzie dla siebie
usprawiedliwienie. Argumentem na potwierdzenie tej tezy pozostanie fakt,
ze cieszynska ksiegarnia przy rynku, bedaca w posiadaniu kilku, jezeli
nie kilkunastu egzemplarzy polskiego tlumaczenia powiesci Lászlo
Krasznahorkai, na podstawie ktorej zostal nakrecony film Tarra, sprzedala
je na pniu, a Wasza specjalna agentka (tu: zgrzyta zebami) obeszla sie
smakiem, uswiadamiajac jednoczesnie ksiegarzowi w dlugiej wymianie zdan
jego straty finansowe, wynikajace z tytulu gapiostwa i braku zaangazowania
w zycie kulturalne rodzinnego miasta.
A jaki jest Bela Tarr ? Nie wyglada wcale jak
artysta awangardowy, ubrany zwyczajnie, w odcieniach szarosci, siwiejacy,
z niewielkim kucykiem z tylu glowy i prosta, srebrna bransoletka na przegubie
lewej reki. W odpowiedziach na pytania - lakoniczny. Czesto mowi: "nie
rozumiem", "staram sie zrozumiec". Ze swoim dlugoletnim
przyjacielem, pisarzem i scenarzysta - Lászlo Krasznahorkai nie
dyskutuje o sztuce, tylko o zyciu, jezeli juz maja cos przedyskutowac i
te rozmowy sklaniaja ich ku takim a nie innym decyzjom tworczym. I z nami
rozmawia podobnie, na pytanie o inspiracje kinem Tarkowskiego tylko sie
krzywi. Bela Tarr inspiruje sie soba. Swoj pierwszy film nakrecil w wieku
22 lat i wtedy chcial zmieniac swiat, wywazajac drzwi kopniakiem. Potem
w miare uplywu lat cos uleglo w nim poglebieniu, pojawilo sie cos nowego
i za kazdym razem trzeba bylo znalezc na to inna jezykowa fraze, inna obrazowa
odpowiedz, dlatego jego filmy, opowiadajac wciaz te sama historie, opowiadaja
ja zawsze odrobine inaczej. A zreszta trzeba to przemyslec, trzeba zastanowic
sie nad tym, czy zalezy nam na tej historii, czy raczej kino powinno przede
wszystkim budowac pewien, dajacy sie odczuc swiat. A w gruncie rzeczy na
kino sklada sie przeciez nie historia, ale miejsce, czas, rytm tego czasu,
spojrzenia ludzi. Symbole, metafory, alegorie... Bela Tarr macha reka,
nie lubi tych slow. Kiedy stary czlowiek patrzy w oczy wieloryba w ostatniej
scenie "Harmonii Werkmeistera" to tylko kino moze pokazac, co
czuje, bo nie da sie o tym opowiedziec slowami. Jezeli zapytac go o ten
niezwykly eksperyment, jakim jest "Szatanskie tango", stawiajace
pod znakiem zapytania jakiekolwiek poczucie czasu, odpowie - a co to znaczy
dlugie, czy krotkie ujecie ? Nie pytaj o dlugosc. Pytaj o to, czy jest
wlasciwe, czy pasuje do tego, co chcesz nim powiedziec.
A jakie jest kino Beli Tarra ? Czarno-biale, ze wzgledu na jego przywiazanie
do odcieni szarosci i niesmaku, jaki wywoluje w nim widok kolorow Kodaka;
deszczowe i blotniste, zgrzebne, a jednak wypelnione niezwykla iloscia
przedmiotow, ktore - byc moze - zaraz, gdy dotkniemy, rozpadna nam sie
w dloniach; bezczasowe zarowno w warstwie fabularnej, jak i w konstrukcji
narracyjnej - na przyklad w "Szatanskim tangu" kolejne epizody-rozdzialy
cofaja sie w czasie, by opowiedziec o tych samych wydarzeniach z innego
punktu widzenia, tak jak w tangu robimy dwa kroki do przodu, jeden w tyl;
to kino pelne cierpkiego humoru; skupione na bohaterach dramatu, ktorzy
w swojej ludzkiej brzydocie, smiesznosci, slabosci, mimo wszystko wydaja
nam sie piekni, kazdy na swoj sposob; poruszajace i magnetyczne, dzieki
powolnemu procesowi odkrywania sie przed naszymi oczami i angazowania,
pozbawionego tanich chwytow, tak czesto dzis w kinie obecnych.
akss
|
dzien 8, czwartek 29
lipca 2004
Agnieszka Szeffel
